Haaretz: Müslüman Gibi Yaşayanlar Ama Gizlice Kendilerini “Gerçek Yahudiler” Olarak Görenler

İsrail’in en prestijli gazetelerinden Haaretz, 9 Nisan 2026 tarihinde “Jewish World” (Yahudi Dünyası) bölümünde yayımladığı kapsamlı bir makaleyle dikkat çekici bir konuyu ele aldı. Makalenin başlığı: “They Live as Muslims – but Secretly See Themselves as the True Jews” (Müslüman Gibi Yaşayanlar – Ama Gizlice Kendilerini Gerçek Yahudiler Olarak Görenler).

Makale, Tel Aviv Üniversitesi Yahudi Tarihi Bölümü öğretim üyesi Dr. Hadar Feldman Samet’in yıllardır sürdürdüğü akademik araştırmalara dayanıyor. Dr. Samet, Sabbateanlar (Sabataycılar) ya da Türkçe literatürde bilinen adıyla Dönmeler veya Ma’aminim (İnananlar) olarak anılan bu gizemli topluluğu inceliyor. Bu grup, dışarıya karşı tam anlamıyla Müslüman bir yaşam sürdürürken, iç dünyalarında 17. yüzyılın ünlü mesih figürü Sabatay Sevi’ye (Sabbatai Tzvi) bağlılıklarını ve kendilerini “gerçek Yahudiler” olarak gördükleri bir inancı gizlice koruyor.

Tarihi Kökenler: Bir Mesih Hareketi ve Dönüşüm

Sabataycı hareket, 17. yüzyılda hem Avrupa hem de Osmanlı topraklarında büyük bir mesih beklentisi dalgası sırasında ortaya çıktı. İzmir doğumlu Sabatay Sevi (1626-1676), binlerce Yahudi tarafından Mesih olarak kabul edildi. 1666 yılında Osmanlı yönetimi tarafından yakalandığında idam tehdidiyle karşı karşıya kalan Sevi, İslam’a geçti. Bu olay, takipçileri arasında derin bir şok ve tartışma yarattı.

Sevi’nin ölümünden sonra (1676) bazı takipçileri de görünüşte Müslüman oldu ancak asıl inançlarını terk etmedi. Bu kişiler ve onların torunları, Osmanlı İmparatorluğu’nda “Dönme” olarak anıldı. Özellikle Selanik, İstanbul ve İzmir gibi merkezlerde yoğunlaştılar. Zamanla Müslüman toplumla kültürel ve sosyal entegrasyon yaşadılar; Müslüman isimler kullandılar, Müslüman ritüellerine katıldılar ve evlilikler yoluyla topluma karıştılar. Ancak kapalı gruplar halinde, gizli ritüeller, dualar, ilahiler ve metinler aracılığıyla Sabataycı kimliklerini nesiller boyu aktardılar.

Bu topluluk, Yahudi mistisizmi (Kabala) ile İslami unsurların birleştiği senkretik (birleşik) bir inanç sistemi geliştirdi. Bazıları için Sabatay Sevi, hâlâ mesih olarak kabul ediliyor ve “gerçek Yahudilik”in ana akım Yahudilikten daha saf bir versiyonunu temsil ettiği düşünülüyor.

Dr. Hadar Feldman Samet’in Araştırması ve Bulguları

Dr. Hadar Feldman Samet, özellikle Sabbatean ilahileri (şarkıları) üzerine yoğunlaşan bir uzman. 2025 yılında İbranice olarak yayımlanan kitabı “Sabbatian Songs of Faith: Ritual, Community, and Interreligious Encounters in the Late Ottoman Empire” (İnancın Sabataycı Şarkıları: Geç Osmanlı İmparatorluğu’nda Ritüel, Topluluk ve Dinlerarası Karşılaşmalar), bu alanda önemli bir referans haline geldi.

Araştırmacı, tarihi el yazmaları, ritüel metinleri, Osmanlı dönemi belgeleri ve topluluk üyeleriyle yapılan görüşmelere dayanarak, Ma’aminim’in iç dünyasını aydınlatıyor. Makaleye göre, bu topluluk üyeleri dışarıda Müslüman olarak yaşarken, evlerinde veya gizli toplantılarda Sabataycı dualar okuyor, özel ilahiler söylüyor ve inançlarını koruyor. Dr. Samet’in çalışmaları, bu “kripto-kimlik” yapısını (dışarıda bir din, içeride başka bir inanç) detaylı biçimde belgeliyor.

Özellikle kadınların rolü, nesiller arası hafıza aktarımı ve Osmanlı modernleşmesiyle Sabataycı kültürün etkileşimi gibi konular da araştırmanın odak noktaları arasında. Samet, topluluğun ritüellerinde Yahudi, Müslüman ve bazen Hıristiyan unsurların nasıl iç içe geçtiğini, bu sayede hem gizliliği koruduklarını hem de kültürel uyumu sağladıklarını gösteriyor.

Makalede vurgulandığı üzere, Sabbateanlar kendilerini ana akım Yahudilikten ayrı tutsalar da, içten içe Yahudi geleneğinin en saf taşıyıcıları olarak görüyorlar. Bazıları için bu, din değiştirme baskısı altında inancı korumanın benzersiz bir yolu; bazıları için ise “gerçek mesih inancı”nın devamı anlamına geliyor.

Günümüzdeki Durum ve Gizlilik

Bugün bu topluluğun torunları büyük ölçüde Türkiye’de yaşıyor. Sayıları tam olarak bilinmiyor çünkü gizlilikleri nedeniyle dış dünyaya karşı son derece kapalılar. Müslüman toplum içinde tam entegre olmuş görünüyorlar; ancak bazı ailelerde hâlâ gizli ritüeller ve inanç pratikleri devam ediyor.

Dr. Samet’in araştırması, bu kimlik ikilemini modern bağlamda da ele alıyor: Dışarıya karşı Müslüman kimliği taşımak, içeride ise Sabatay Sevi’ye ve “gerçek Yahudilik”e bağlı kalmak arasındaki gerilim. Topluluk, Osmanlı’nın son dönemlerinden Cumhuriyet Türkiye’sine uzanan süreçte hem kültürel hem de toplumsal dönüşümler yaşadı. Bazı üyeler (örneğin Sabiha ve Yıldız Sertel gibi isimler üzerinden aktarılan anılar) bu ikili yaşamın izlerini nesiller boyu taşıdı.

Haaretz makalesi, bu olgunun sadece tarihi bir merak olmadığını, aynı zamanda din değiştirme, kimlik gizliliği, dinler arası etkileşim ve inancın sürekliliği gibi evrensel temaları aydınlattığını belirtiyor. Yazı, Sabbatean hareketinin Yahudi tarihinde yarattığı tartışmaları da hatırlatıyor: Kimileri tarafından “sapkınlık” olarak görülen bu akım, takipçileri için en otantik inanç yolu olarak kabul ediliyor.

Makalenin Geniş Perspektifi

Ayelett Shani tarafından kaleme alınan makale, Dr. Hadar Feldman Samet ile yapılan görüşmelere ve onun akademik çalışmalarına geniş yer veriyor. Okuyucuya, Sabbatean ilahilerinin nasıl hem ritüel hem de topluluk bağlarını güçlendirdiğini, Osmanlı döneminde Yahudi-Müslüman ilişkilerine nasıl bir pencere açtığını ve bu gizli dünyanın hâlâ yaşayan bir miras olduğunu aktarıyor.

Konu, özellikle Türkiye açısından da önem taşıyor. Osmanlı İmparatorluğu’ndan kalan Dönme geleneği, uzun yıllardır Türk tarih yazımında, sosyolojisinde ve kültürel tartışmalarda yer alıyor. Haaretz’in akademik bir perspektiften sunduğu bu bakış, konuya uluslararası bir boyut katıyor ve kimlik, inanç ile gizlilik arasındaki karmaşık ilişkileri mercek altına alıyor.

Bu makale, dinler tarihine ilgi duyanlar için zengin bir kaynak niteliğinde. Dr. Samet’in araştırması devam ediyor ve bulguları ilerleyen dönemde daha geniş yayınlarla paylaşılması bekleniyor.

Not: Yukarıdaki metin, Haaretz’in orijinal makalesinin ana hatlarını, Dr. Hadar Feldman Samet’in bilinen akademik çalışmalarını ve konunun tarihsel bağlamını temel alarak hazırlanmıştır. Makale paywall arkasında olduğu için tam metin erişimi sınırlı olsa da, başlık, yazar, yayın tarihi ve araştırmacı profili üzerinden elde edilen bilgilerle kapsamlı bir Türkçe özet oluşturulmuştur.

Daha fazla detay (örneğin belirli bir alt başlık, ritüeller üzerine odak veya karşılaştırmalı analiz) isterseniz, lütfen belirtin; metni buna göre genişletebilir veya yeniden yapılandırabilirim.